Misantropie is een keuze

Jazeker, ik heb bij het samenvatten van “Groter denken, kleiner doen” vaak aan Habermas moeten denken. Zijn herrschaftsfreier Dialog mündiger Menschen lijkt naadloos overeen te komen met de oproep die Tjeenk Willink een paar keer in zijn boekje doet. Er is wel een verschil. Bij Habermas heb ik altijd het gevoel gehad dat hij de meest zuivere, of de meest gewenste vorm van democratie bedrijven beschreef. Tjeenk Willink heeft het meer over de huidige deplorabele staat van de democratische rechtsstaat, hoe het zover heeft kunnen komen, en wat we er zelf aan kunnen doen. Het boekje van Tjeenk Willink trof mij vooral omdat hij, in niet mis te verstane bewoordingen, zo kritisch over onze samenleving schrijft. En hij lijkt wel een roepende in de woestijn. Je hoort er bijna niemand over. Hugo Borst, die wel, maar verder niemand.

Volgens Harry Hoefnagels was de herrschaftsfreier Dialog mündiger Menschen een illusie. Een dialoog is nooit herrschaftsfrei, dat kun je wel willen, maar daarmee heb je hem nog niet, vond hij. Niettemin mag ik hopen dat mensen (professionals, politici) gehoor geven aan de oproep van Tjeenk Willink.

Ik kan me overigens niet voorstellen, dat de zuilen terugkomen. Waarom zouden ze?

Ik doe niet aan misantropie. Het is voor mij weliswaar niet moeilijk mensen te benoemen die mij niet aanstaan. Je hebt zelf twee “mooie” voorbeelden genoemd: geslepen winkeldieven en medisch geschoolde ijdeltuiten. Zo kun je altijd wel voorbeelden blijven noemen van types of gedragingen die niet deugen. Maar misantropie, als algemene houding of persoonlijke instelling, werpt een constante schaduw over je leven. Niks voor mij.

Wat niet wegneemt, dat ik me af en toe verdiep in het slechte in de mens. Ik lees nu het boek “Fascisme” van Madeleine Albright. De eerste hoofdstukken gaan over de historie, Mussolini en Hitler, maar de aanleiding voor het schrijven van haar boek is, dat het fascisme weer terug van weggeweest is. Zij ziet Donald Trump als een belangrijke oorzaak daarvan. Zij wijdt hoofdstukken aan o.a. Stalin, Hugo Chavez, Erdogan, Putin, Orban en Kim Jong-un. Ik ben inmiddels bij hoofdstuk 15 aanbeland, dat gaat over Trump. Ben benieuwd. Ik kom er vast nog op terug.

Leuke actie van jou, dat dagboek van Marie van Kessel bedoel ik. Ik ken het natuurlijk niet, maar ik kan me voorstellen dat een gewone burger in buitengewone omstandigheden ervaringen beleeft, die achteraf de moeite van het lezen waard zijn. Ik heb in mijn leven een paar keer nagedacht over het bijhouden van een dagboek, maar het is er nooit van gekomen. Een echte aandrang heb ik nooit gehad, het leek me weinig nut te hebben. Nu weet ik precies waarom ik het had moeten doen, voor mezelf nl., om nog eens na te kunnen lezen wat allemaal heb gedaan en wat me is overkomen, maar nu is het te laat. Ik kan er alsnog aan beginnen, maar ik heb ook al niet de lange adem om wekelijks een blog te schrijven, dus waar heb ik het over.

Maar was je nou al eens in de Japanse Tuin in Den Haag geweest? Hij is maar een paar weken per jaar geopend, en na een halfuurtje wandelen heb je hem helemaal gezien, maar als je toch in de buurt bent, moet je toch eens gaan kijken.

En had ik nou al verteld dat ik de Mattheus Passion live in Amsterdam heb bijgewoond? Op verzoek van mijn zwager heb ik hem vergezeld, hij wilde al jaren een keer gaan. Hij zou in zijn eentje niet gegaan zijn, en ik ook niet. Ik zag er vooraf wel wat tegenop, want die grap duurt drie uur en houd ik dat wel vol? Bovendien heb ik thuis twee uitstekende uitvoeringen en een B&O-surround-installatie dus ik hoef er de deur niet voor uit. Maar ik had twee redenen om mee te gaan (waarbij ik even buiten beschouwing laat dat mijn zwager prettig gezelschap is om mee op te trekken): je moet inderdaad de MP een keer live beleefd hebben en ik was nog nooit in het Concertgebouw geweest (ik heb liever niet dat je dat laatste aan anderen doorvertelt . . . ). Hoewel de uitvoering mij tegenviel (het orkest had een kleine bezetting met een overdreven beweeglijke dirigent, de tekst was niet te verstaan), heb ik met volle teugen genoten. Van Bach dan. Het publiek zat in een tekstboekje te bladeren, maar ik had daar geen behoefte aan. Ik ken het verhaal wel zo’n beetje, en ik vind het ook onbeleefd om in een boekje te ritselen als Bach spreekt. Dan behoor je muisstil te zijn. Aus Liebe zal ik maar zeggen.

Forum voor demagogie

De spreekbeurt van Thierry Baudet naar aanleiding van de uitslag van de provinciale verkiezingen op 20 maart heeft zoveel tongen losgemaakt, dat ik hem maar eens onder de loupe heb genomen. Als iedereen het erover heeft, wil ik ook wel eens weten waar het over gaat.

“De uil van Minerva spreidt zijn vleugels bij het vallen van de avond”. 

Zo begon de lezing. Eindelijk, als het bijna te laat is, daalt de wijsheid over ons neer, bedoelde hij te zeggen, geloof ik.

“Temidden van de brokstukken van wat ooit de grootste en mooiste beschaving was die de wereld ooit heeft gekend. . . . . de mooiste architektuur, de mooiste muziek en de mooiste schilderkunst heeft voortgebracht die ooit onder de sterrenhemel heeft bestaan. Ons land maakt onderdeel uit van die beschavingsfamilie”.

Hebben wij de mooiste beschaving die ooit bestaan heeft? Doet dat niet te kort aan al die andere beschavingen die zoveel moois hebben gebracht aan hun deelnemers? Het is niet alleen kortzichtig, maar het roept ook herinneringen op aan tachtig jaar geleden: wij zijn beter dan die anderen. Superieur.

En de lezing gaat verder.

“Maar net als al die andere landen van onze boreale wereld worden we kapot gemaakt door de mensen die ons juist zouden moeten beschermen. We worden ondermijnd door onze universiteiten, onze journalisten, door de mensen die onze kunstsubsidies ontvangen, en die onze gebouwen ontwerpen, en bovenal worden we ondermijnd door onze bestuurders.”

Nou nou. Poe hee. Sjongesjonge. Dit is nieuw voor mij. Ook uit het toehorend publiek klonk slechts een aarzelend applausje. Gelukkig kwam er een toelichting.

“ ’n Kliekje omhooggevallen netwerkers, beroepsvergaderaars, mensen die nog nooit een boek hebben gelezen in hun leven, en geen idee hebben wat op de lange termijn de belangrijke issues zijn. Zij beheersen helaas de besluitvormingsorganen van ons land en maken, in een merkwaardige mengeling van onkunde en cynisch eigenbelang, keer op keer de verkeerde keuzes. Niet lang meer!”

Dat schiep meteen duidelijkheid: uit het publiek steeg een gejuich op. Daar waren ze het nu eens van harte mee eens. Baudet ging verder met het afkraken van Mark Rutte: belastingverhoging, twee-en-half-miljoen mensen onder de armoedegrens en werkloos langs de kant, grenzen wagenwijd open, honderdduizenden mensen uit andere culturen toegelaten, crisis bij de politie, verkrachters lopen gewoon vrij rond, kaalslag in ons onderwijs, bureaucratische woeker in de gezondheidszorgen, en die verschrikkelijke EU wil de baas over ons spelen. En waarom gebeurde dit allemaal? Volgens Baudet gelooft men niet meer in onze beschaving, onze cultuur, onze kunst, onze feestdagen, onze helden. (Met men bedoelt hij denk ik de universiteiten, kunstenaars, journalisten en bestuurders).

“Maar in dat immense spirituele vacuüm is tegelijkertijd een grandioze ketterij binnengedrongen, een nieuwe immanente religie, een politieke theologie. De leden van het kartel geloven in niets, en vereren tegelijkertijd één afgod, genaamd transitie. Duizend miljard willen zij offeren op het altaar van deze afgod, in de vorm van windmolens, warmtepompen, zonnepanelen en andere volkomen onrendabele projecten . . . . die ons heel erg veel geld kosten en ons dus heel erg straffen. . . . Deze duurzaamheidsafgoderij stort niet alleen onze economie in de totale ondergang, hij is ook bedoeld om onze geest, ons zelfbewustzijn nog verder te krenken. Inderdaad: schuldgevoel is hetgeen waar deze klimaathekserij zich mee voedt. . . . . Het is pure zelfhaat. Een schuldcomplex.”

Duizend miljard. Hij heeft het in ieder geval goed laten doorrekenen, dat moet gezegd. En met warmtepompen moet je inderdaad uitkijken, ze zijn minder rendabel dan je zou willen.

De duurzaamheidsafgoderij is bedoeld om ons zelfbewustzijn nog verder te krenken. Linie, heb jij daar al wel eens bij stilgestaan? Ik durf te wedden van niet.

“En als u er iets van wil zeggen, als de bevolking zich keert tegen de algehele capitulatie van onze bestuurders, weet u wat ze dan doen? Dan schaffen ze het referendum af!”.

Boegeroep in het publiek. Ik citeer nog enkele flarden:

“Dat is de toestand van ons land vandaag. Die arrogantie, die stupiditeit, is vandaag afgeschaft.”

“Ons land verkwanseld door de bestuurders van het kartel.”

“Wij zijn naar het front geroepen omdat het moet, omdat ons land ons nodig heeft”.

“Wij zijn erfgenamen van de grootste beschaving die ooit heeft bestaan. Enkele tientallen jaren van indoctrinatie door de media en het onderwijs kunnen dat nooit begraven.”

“Iets dat dood leek, iets dat achter ons zou liggen, dat kan, zo weten wij, weer tot bloei komen. Precies dat is onze leidraad, ons leidende motief, wij zijn de partij van de wedergeboorte, van de renaissance. Dat is wat wij willen bewerstelligen. Dat is nu noodzakelijker dan ooit. Wij gaan een nieuwe generatie opleiden en de huidige leiders vervangen en verslaan. Wij zullen niet rusten tot de democratie is hersteld en het partijkartel is gebroken. Herstel van de democratische rechtsstaat. Wij zijn het vlaggeschip van de renaissance”.

“Op deze rots gaan wij onze zuil bouwen. We gaan onze democratie herstellen. Vandaag is de eerste grote veldslag gewonnen”.

Dit raakt allemaal aan het onrustige gevoel dat mij de laatste jaren heeft bekropen. Het gevoel dat de dertiger jaren terugkeren. Baudet noemt die terugkeer een renaissance. Maar is het niet gewoon een hang naar bedenkelijke ideeën waarvan de geschiedenis heeft geleerd dat die ons niet verder helpen maar juist in het verderf storten? En dan de huidige elite verwijten dat die geen idee heeft waar dit op termijn toe kan leiden? Hoe arrogant kun je zijn?

Ik denk niet dat het zal beklijven, we zijn in de 21e eeuw aanbeland, we stevenen af op ontwikkelingen die we nauwelijks nog kunnen overzien. Wie in de 19e eeuw is blijven hangen, ziet überhaupt niets meer.

Ik heb net zonnepanelen besteld.

Weg met de democratie!

Ik las trouwens een paar weken geleden, dat de voorzitter van het Britse parlement een kat heeft die Order! heet. Dat had hij in een interview verteld. Ik weet niet of ik het verhaal moet geloven, maar het beeld van een parlement dat net zo gezeglijk is als een doorsnee huiskat sprak me wel aan.

Wat een vertoning zeg, daar aan de overkant. Ik heb me zitten afvragen: wat doe ik zelf eigenlijk, als ik de boel helemaal in de soep heb laten lopen en ik wil weer uit de soep? Wat ik dan doe is: pas op de plaats maken, achterom kijken, nagaan welke route ik heb gevolgd, ontdekken waar ik verkeerd ben gelopen, was dat maar één keer of vaker, hoe had ik wel moeten lopen, kan ik terug naar die afslag, en kan ik alsnog de goede kant op lopen, om zo een uitweg uit de soep te vinden. Er zijn ook andere methodes natuurlijk: je berust in de soep, tot je er in verzuipt, of je geeft anderen de schuld van de soep. Ik ken presidenten die dat doen, het zijn er de laatste tijd steeds meer, valt mij op.

Laat ik toch maar mijn eigen methode kiezen.

In 2016 is in Groot Brittannië een referendum gehouden en de uitslag was 51,9 % voor de Brexit en 48,1 % tegen. De conclusie van iedereen is dan, dat de Britten vóór de Brexit zijn. Daar ging het mis. Foute conclusie, zeg ik dan. Ik zeg: de Britten zijn verdeeld. Too close to call, zeker als het zo’n groot onderwerp betreft. Ik zou als Britse regering met de kiezers zijn gaan praten, desnoods aan vijf tafels. Wat vinden ze nou echt? Wat vinden de voorstanders, wat vinden de tegenstanders, en waarom, welke belangen spelen er. De Brexiteers zijn gemiddeld veel ouder dan de remainers bijvoorbeeld. Waar zit ‘m dat in? Wat vinden de Schotten? Wat vinden de Ieren? En als je een duidelijk beeld hebt wat er speelt in je land, kun je een beslissing nemen. Volgens mij is dat democratischer dan de grootst mogelijke minderheid in je land iets aandoen wat ze niet willen.

En nog iets. Je kunt deel uitmaken van de EU, of niet deel uitmaken van de EU. Beide posities zijn op zich goed, beide hebben voor- en nadelen, het is maar net wat je wil. Maar eerst meedoen en daarna weglopen is nooit een goed idee. Het kan wel, maar het levert alleen maar verliezers op, en de kans op mislukking is erg groot. Stick to the plan, en probeer er het beste van te maken.

Dus wat moet Theresa May nu doen? Ze kan wel wat hulp gebruiken, en je kent mij, ik kan dan niet aan de kant blijven staan en ik moet haar dan uit de soep trekken. Wat ze moet doen is, na alle stemmingen in het parlement, een brief schrijven aan Jean-Claude Juncker met ongeveer de volgende strekking:

“We, the British people” zijn nog niet toe zijn aan een Brexit, we hebben meer tijd nodig om het voor te bereiden. We trekken hierbij ons verzoek van twee jaar geleden om uit te mogen treden in. We gaan eerst een jaar intern met iedereen discussiëren over de voor- en nadelen. Als we er uit zijn melden we ons wel weer. Warm greetings and tell Mark I said hello”.

Dat is echt het beste.

Mark met zijn breekbare vaasje. Hij ziet ons land en onze samenleving als broos en breekbaar. Ik niet. Ik vind ons behoorlijk sterk en weerbaar. Wij kunnen tegen een stootje. Natuurlijk zijn ook wij niet onkwetsbaar, maar we zouden niet alleen moeten focussen op de gevaren die ons van buitenaf bedreigen, maar meer aandacht moeten besteden aan de stevigheid van onze eigen instituties, daar zouden we allemaal beter van worden. Zeg Mark, nu ik toch bezig ben regeringsleiders te adviseren, heb jij het laatste boekje van Herman Tjeenk Willink gelezen, “Groter denken, kleiner doen”? En zo ja, wat heb je er tot nu toe mee gedaan? Of nog niet? Als ik er de puf voor heb, zal ik het binnenkort voor je samenvatten. Ik moet ook nog mijn huis isoleren en zonnepanelen aanschaffen, maar ik  zal kijken wat ik kan doen.

Linie, heb jij het al uit?

Plat vermaak op mijn flatscreen

Ik heb een kleine drie maanden geen blog geschreven. Dat intermezzo is mij goed bevallen. Bloggen werd een heilig moeten, waardoor het me ging tegenstaan. Ik heb niet nu eenmaal niet jouw schrijfdrang, Linie, ik doe het soms graag, maar ook wel eens niet. En nu wordt het weer eens tijd. Eigenlijk zou het mijn hobby moeten zijn, want zo heel veel hobby’s heb ik verder niet. Moet een mens veel hobby’s hebben? Is dat beter voor je? Ik heb geen idee eigenlijk.

Weet je dat je voor de TV zit en achter de computer? Weet jij hoe dat zit? Jij bent toch goed met woorden? Wil je dat eens voor me uitzoeken?

Hoe dit ook zij, met de computer en de TV heb ik het grootste deel van mijn hobby’s te pakken. Ik kijk regelmatig TV, maar ik kijk zelden nog naar wat er wordt uitgezonden. De commerciële zenders hebben bij mij lang geleden al afgedaan. Niet alleen is de kwaliteit van de programma’s matig tot slecht, maar ik heb vooral nooit kunnen wennen aan de reklamespotjes, die op elk ongewenst moment opduiken. Het is lang geleden, enkele decennia denk ik, dat ik een avond naar een commerciële zender heb gekeken. De publieke zenders zijn wat beter, maar ook die houd ik steeds meer voor gezien. Ik was razend enthousiast over Ruben Terlou in China, en ook de reportages van Thomas Erdbrink over Iran mochten er zijn. Voor Lubach op zondag zet ik de TV aan, en het acht-uur-journaal sla ik ook nooit over, maar dat is het wel zo’n beetje.

Ik ben de afgelopen jaren een Netflixer geworden. Daar moet je extra voor betalen, maar dan heb je ook wat. Niet dat ik dan naar verheffende programma’s of diepgravende reportages zit te kijken, het is vooral entertainment, maar dan van niveau. Vooral de series kunnen verslavend werken. Sommige zijn zo goed dat ik ze een jaar later nog een keer bekijk. De tweede keer is het minder spannend, maar het blijft leuk. De echt goede producties komen uit het buitenland, in Nederland kunnen we dat nu eenmaal niet maken. Als ik nederlandse acteurs (m/v) bezig zie en vooral hoor, doet het pijn aan mijn vliezen, net en trommel bedoel ik dan.

Ik heb ooit een collega gehad die wel een TV had, maar geen kabel. Hij gebruikte zijn TV alleen om naar DVD’s te kijken. Hij moest niets hebben van wat er zoal wordt uitgezonden. Zo ver ga ik niet, maar ik kom in de buurt. Arjen Lubach betoogde onlangs, dat de omroepen steeds meer een doorgeefluik zijn geworden van producties, die door gespecialiseerde productiebedrijven worden gemaakt. Lubach’s betoog sloeg bij mij aan, want ik vraag me al jaren af waar we de omroepen nog voor nodig hebben. Ze zijn ooit ontstaan toen Nederland erg verzuild was, maar die tijd hebben we nu wel gehad. In de 21e eeuw hebben we geen omroepen meer nodig. We kunnen volstaan met één organisatie die het TV-aanbod regelt. Veel efficiënter.

Als ik genoeg heb van de TV ga ik tekenen, maar eigenlijk is het geen tekenen, het is digitaal natekenen wat anderen hebben getekend, daarvoor zit ik dus weer bij een beeldscherm. Ook deze hobby is tijdelijk, net als al mijn vorige hobby’s. Op enig moment krijg ik er genoeg van, en dan zoek ik weer wat anders. Ik vind altijd wel weer wat.

Werkelijk waar

Om met dat laatste te beginnen: daar ben ik het mee eens. Ik hoorde vroeger wel eens zeggen: ik geloof niet dat er een God is, anders zou er toch niet zo veel ellende op de wereld zijn. Alsof het één ook maar iets met het ander te maken heeft. Wat er op de aardbol gebeurt, het goede en het slechte, is mensenwerk, heb ik altijd gevonden, naast het werk van de natuur natuurlijk. Mensen geloven wat ze willen geloven. Geloof is een keuze.

Gebruik ik waarheid en werkelijkheid door elkaar? Zou best kunnen, ik heb het niet eens in de gaten. Waarheid is ook een keuze, denk ik. Dat heb ik gisteren weer eens van dichtbij mogen meemaken.

Het is niet mijn gewoonte om constant af te geven op de haagse politiek. Ik heb enkele decennia bij de rijksoverheid gewerkt, en was een deel van die periode in staat in de keuken van de nederlandse democratie te kijken. De haagse politiek is mensenwerk. Soms geweldige prestaties, soms amateuristisch geklungel, maar meestal moeizaam behaalde resultaten van mensen die al samenwerkend en compromissen sluitend proberen er iets van te maken. We worden redelijk goed geregeerd en daar doe ik het dan maar mee. Ik ben het niet altijd eens met de uitkomsten, maar de hele wereld zit nu eenmaal vol met andersdenkenden, en daar probeer ik mee te leven. Wat moet je anders.

Maar deze week had ik toch twee kwaaie momenten. Om te beginnen hadden we Wilders, die op het idee was gekomen een cartoonwedstrijd te organiseren over Mohammed en de resultaten daarvan tentoon te stellen in de PVV-kamers van het Tweede Kamer-gebouw. Nu is die wedstrijd alweer afgelast, dus wat je er nu nog over zegt is mosterd na de maaltijd. Maar het viel mij op, dat ik niemand heb horen protesteren, ja in Pakistan, maar niemand in de Tweede Kamer of het kabinet. Ik had mij kunnen voorstellen, dat de voorzitter van de Tweede Kamer een stokje had gestoken voor deze actie. Er wonen ruim 800.000 moslims in Nederland, die het volgens mij niet prettig vinden als hun profeet wordt beledigd. Daar behoren we toch rekening mee te houden? Dit soort opruiing zou verboden moeten worden, zeker in het gebouw van de Tweede Kamer. Moet de Tweede Kamer niet boven de partijen staan, of zeg ik nou iets geks? We zijn er als de kippen bij om de vrijheid van meningsuiting uit te roepen, maar we hebben vaak geen idee hoe we daarmee om moeten gaan. “Als je het er niet mee eens bent, stap je maar naar de rechter”, is vaak de reactie. Maar dat is een vrijbrief om zelf geen rekening te hoeven houden met de vrijheden van anderen. Heel jammer dat dat een kenmerk van onze democratie is geworden.

En dan Stef Blok. Ik heb gisteren van 10.15 tot 16.45 uur voor de TV gezeten om het kamerdebat over de gewraakte uitspraken van Stef Blok te volgen. Ik had er de tijd voor, en ik was benieuwd hoe het zou uitpakken. Hoe naïef kun je zijn . . . . Het begon goed. In de eerste termijn lieten de meeste partijen weten, dat Stef Blok domme en slechte dingen had gezegd. Dat beviel mij wel, want dat vond ik ook. Toen iedereen aan het woord was geweest, dacht ik: die man kan wel inpakken, die zien we niet meer terug. Na de lunchpauze kwam Blok zelf aan het woord. Langzaam maar zeker daalde bij mij een stevige depressie in. De man was niet om aan te horen. Hij dacht waarschijnlijk: als ik nu maar vaak genoeg herhaal dat ik mijn woorden heb ingetrokken, dan gelooft iedereen dat ik ze niet heb uitgesproken. Sommige fractieleiders vroegen hem ook: wat vind je nou echt? Maar we kregen het niet te horen. Wat hij gezegd had, had hij niet moeten zeggen, en wat hij had moeten zeggen, zei hij niet.

Ik hoef Stef Blok niet te vragen wat hij vindt. Ik weet precies wat hij vindt. Hij vindt dat er geen multi-culturele samenlevingen te vinden zijn waar de oorspronkelijke bevolking nog woont en waar een vreedzaam samenlevingsverband is, en dat diep in onze genen zit dat we niet in staat zijn een binding aan te gaan met ons onbekende mensen, en dat Suriname een failed state is. Hij zei wat hij vond toen hij dacht dat niemand meeluisterde, en hij zei wat hem was voorgekauwd toen iedereen hem kon horen en zien. Jakkes. En tegen het einde van het kamerdebat werd mij duidelijk dat hij er nog mee wegkwam ook. Er werd een motie van wantrouwen ingediend, maar die werd door ruim tweederde van de Kamer verworpen. Hij was precies voldoende van zijn geloof af gevallen om te mogen blijven. Om je dood te schamen. En die man is dus onze minister van Buitenlandse Zaken. Wat hij meende wat hij zei maakte hem ongeschikt, en wat hij zei als excuus maakte hem ook ongeschikt, omdat je kon zien dat hij het niet meende.

Misschien is Nederland ook een failed state?