Betonrot

In het laatste nummer van het kwartaalblad van onze GL-afdeling heb ik een artikel geplaatst over de opvattingen van Herman Tjeenk Willink. Het zou kunnen dat je die al kent, ik heb daar eens iets over aan je opgestuurd, maar dan komt het hier nog een keer.

betonrot in onze democratie

Bij de landelijke verkiezingen is het zo ongeveer traditie geworden om Herman Tjeenk Willink te vragen als informateur. Zo ook nu weer. Logisch: hij wordt gezien als de kenner bij uitstek van het nederlandse staatsbestel, en ook als iemand die boven de partijen staat. Voor mij was het aanleiding eens na te gaan wat zijn ideeën zijn. Wat vindt Tjeenk Willink eigenlijk?

In 2019 verscheen zijn boekje “Groter denken, kleiner doen”. Hij heeft dat boekje geschreven als een oproep om het bewaken van de democratische rechtsorde aan de orde te stellen. Want daar gaat het volgens hem niet goed mee. De wijze waarop de Nederlandse staat functioneert biedt onvoldoende oplossing voor de fundamentele problemen, zoals het klimaat-vraagstuk, de migratieproblematiek, de verscherpte maatschappelijke tegenstellingen, de groeiende ongelijkheid, de vermenging van boven- en onderwereld. Waar staan wij als het er echt om gaat spannen, zo vraagt hij zich af.

In een vrije en diverse samenleving is de behoefte aan verbinding groot, zo vervolgt Tjeenk Willink. De democratische rechtsorde is bij uitstek de verbindingsschakel voor een vreedzame samenleving. Dat is geen staatkundig organisatiemodel maar een normatief concept, dat gaat over tolerantie, goede trouw, rechtvaardigheid, redelijkheid, openbare orde en mensenrechten. Fundamentele beginselen waaraan het doen en laten van de overheid en van de burgers worden getoetst. De democratische rechtsorde sluit iedereen in en is daarom ook een sociale rechtsorde. Maar de sociale grondrechten, die behoren tot de kernverantwoordelijkheden van de overheid, lijken wel vergeten. Het politieke debat gaat veeleer over wat de overheid niet meer kan doen en niet over wat de overheid wel moet doen. Dat heeft de geloofwaardigheid van de politiek aangetast. De democratische rechtsorde is niet statisch maar permanent in wording. Het nadenken daarover is volstrekt verwaarloosd.

We hebben te maken met betonrot in de democratische rechtsorde, stelt Tjeenk Willink. Denk aan de bestuurlijke ontsporingen zoals de nationale politie, het persoonsgebonden budget, de Belastingdienst, de hogesnelheidslijn, diverse ICT-projecten. Denk ook aan de klachten van professionals op de werkvloer, die te weinig tijd krijgen om hun eigenlijke werk te doen. Een kleinere en betere overheid? Nee, er zijn meer regels, meer formulieren, meer controle en meer kosten. En het gaat niet beter. De welvaartsverdeling is ongelijker geworden, de maatschappelijke scheidslijnen groter, het pessimisme groter. Was dat de bedoeling van de bv Nederland?

Tjeenk Willink spreekt van een sluipende politieke crisis. Het terugtreden van de overheid in de afgelopen dertig jaren ging gepaard met een verwaarlozing van de politieke functie: het steeds opnieuw bepalen wat het algemeen belang vereist, waarden toedelen en keuzes maken. Daarvoor heb je politieke visies nodig op waar het met de maatschappij naar toe moet, wat daarin de rol van de overheid is, en een open debat over deze onderwerpen. Maar dat debat is er nauwelijks.

Tijdens de verzuiling was de verhouding tussen overheid en burgers duidelijker. De overheid respecteerde de autonome ruimte van groepen in de samenleving (souvereiniteit in eigen kring) of ondersteunde die (subsidiariteit). Binnen die autonome ruimte werden publieke taken georganiseerd: onderwijs, gezondheidszorg, volkshuisvesting, maatschappelijk werk. Vanaf de zestiger jaren verloor het verzuilde partikuliere initiatief zijn maatschappelijke aanhang, werd de legitimatie minder en de afhankelijkheid van de overheid groter. De teloorgang van het groepsgebonden burgerschap werd niet gecompenseerd door een duidelijke rol voor het individueel burgerschap. Een overheid die democratisch wil zijn heeft zelfbewuste burgers en een krachtige burgersamenleving nodig. De actieve deelname van burgers in de samenleving vanuit een gemeenschappelijk gevoelde publieke verantwoordelijkheid is de laatste decennia verwaarloosd. De overheid lijkt niet meer geinteresseerd in deze vorm van burgerschap, maar werkt liever omgekeerd: bezuinigen op publieke taken en verwachten, dat ‘vrijwilligers’ die taken wel overnemen. Dit actieve burgerschap, en hoe dat moet worden vormgegeven, zou weer deel moeten gaan uitmaken van het publieke debat. Aan dat debat zouden actieve burgers, sociale wetenschappers, bestuursrechters, ombudslieden en professionals in de publieke dienstverlening hun bijdragen moeten leveren.

Tjeenk Willink wijdt in zijn boekje ook aandacht aan de uitvoerders, d.w.z. de professionals die werken aan en in de uitvoering van het beleid. Zonder de uitvoerders komt van geen enkel beleid iets terecht. Niettemin is de politieke aandacht voor het beleid niet groot, stelt hij.

Door de verzelfstandiging van overheidstaken zijn er organisaties ontstaan met zowel private verantwoordelijkheden (bedrijfsmatig werken, kostentoedeling) als publieke verantwoordelijkheden (continuiteit, zorgvuldigheid, onpartijdigheid). De uitvoering moet daar allemaal rekening mee houden. Daardoor groeit de behoefte aan toezicht en regels. De uitvoerders worden in een keurslijf van protocollen, normen en modellen geperst. Dat stelt hun professionaliteit op de proef. En dat levert spanningen op: ziekteverzuim, protest, vertrek van personeel, met een negatief effect op de vertrouwensrelatie met patiënten, leerlingen, cliënten, kortom de burgers. De oplossing is volgens Tjeenk Willink, dat de uitvoerders de ruimte die zij nodig hebben zelf op de beleidsbepalers en financiers moeten heroveren. Het primaire proces kan nu eenmaal niet van bovenaf geregeld worden.

In 1980 formuleerde de Commissie Hoofdstructuur Rijksdienst als voornaamste probleem van de centrale overheid: “Een groeiende behoefte aan centrale sturing van maatschappelijke ontwikkelingen, maar een afnemend sturend vermogen”. Maar, zo stelt Tjeenk Willink, door het kabinet Lubbers werd in 1982 de noodzaak van een zelfstandige politieke functie genegeerd. De overheid moest geen groter sturend vermogen krijgen. Er werden zes grote operaties doorgevoerd, waaronder verzelfstandiging en privatisering van publieke diensten. Collectieve uitgaven moesten worden teruggedrongen en de economie gestimuleerd. De overheid werd meer probleem dan oplossing.

Deze depolitisering ging gepaard met de invoering van het managementdenken. En dat is een wezensvreemd element in de politiek. In de politiek gaat het om de visie op de maatschappij. Het politieke is een normatief begrip: wat is goed voor de samenleving? Wat is redelijk en rechtvaardig? Hoe wordt uitsluiting tegengegaan? Hoe worden rechten en plichten verdeeld? Wie krijgt wat? Niet alleen politici maar ook burgers zouden hierover het debat moeten voeren. De inbreng van burgers vormt een noodzakelijke aanvulling op de inbreng van bewindslieden en volksvertegenwoordigers. Dit zal van de burgers zelf moeten komen. Voor politici zijn burgers vooral kiezers en klanten geworden.

Een democratische rechtsorde kan juist in tijden van verandering de noodzakelijke zekerheid bieden. Voorwaarde voor vertrouwen van de burgers in de overheid is de zekerheid te weten waar zij aan toe zijn en welke koers wordt gevolgd bij het aanpakken van grote maatschappelijke problemen. Die koers moet uiteindelijk door politici worden vastgesteld. Burgers moeten een breder politiek perspectief zien om hun eigen bijdrage aan veranderingen te kunnen geven.

Als we de fundamentele problemen willen aanpakken, aldus Tjeenk Willink, moeten we tegenwicht bieden tegen de sluipende uitholling van de democratische rechtsorde. We moeten onze stem verheffen, vanuit onze professie en als betrokken burgers, het publieke debat aangaan en een toekomstperspectief ontwikkelen.

Tot zover de ideeën van Tjeenk Willink. Op 30 april leverde hij als informateur zijn eindrapport in. Veel van wat hij in zijn boekje had uiteengezet, kwam in verkorte vorm terug in zijn informatie-advies. Het moet nog blijken of kabinet en Kamer zijn denkbeelden ter harte zullen nemen.

Hoofd, hart en haar

GL meer hoofd dan hart, SP meer hart dan hoofd, en PvdA met de handen in het haar: ik vind dit een tamelijk rake typering. Het zijn inderdaad maar accentverschillen. De PvdA is wel links, maar ik blijf die partij associëren met de traditionele sociaaldemocratie van Joop den Uyl en Wim Kok. Misschien is dat niet terecht, maar het is die partij nog niet gelukt tot mij door te dringen als een moderne op de toekomst gerichte partij, en dat is nu eenmaal wat ik belangrijk vind. Ik heb al meermalen gelezen dat GL en PvdA zo veel op elkaar lijken, dat intensieve samenwerking of zelfs fusie overwogen zou moeten worden. Ik kan me niet voorstellen dat dat gaat gebeuren. Niet omdat het een slecht idee is, maar omdat zoiets voor een politieke partij nu eenmaal ingaat tegen waar je constant mee bezig bent: jezelf profileren en van anderen onderscheiden. Opgaan in een andere partij is nog veel moeilijker dan over je eigen schaduw heen springen.

Eind vorig jaar overigens vroeg in onze gemeente de lokale PvdA aan de lokale GL of wij belangstelling hadden voor een samen optrekken, in één of andere vorm. Nu moet je weten dat het sociale, het linkse en het democratische gehalte van de PvdA bij ons in het dorp zeer gering is. In de gemeenteraad heulen ze voortdurend met de rechts oppositie. De oudere bestuurders in mijn partij bevestigen dat beeld: bij ons heeft de PvdA een links programma, maar ze stemmen rechts. Ik moet bij het optreden van onze PvdA regelmatig denken aan Statler en Waldorf, de twee bejaarden die in de Muppetshow alles wat ze zien en horen volledig afzeiken, vanaf een veilige plek aan de zijlijn. Wij hebben het aanzoek dus ook maar afgewezen.

Intussen heb ik alweer een column naar de krant opgestuurd. Het gaat deze keer over iets dat deze week bij ons in de gemeenteraad speelt: de warmtetransitie, oftewel: wanneer gaan we van het gas af. Ik geef je hier de integrale tekst:

Er wordt door veel partijen hard gewerkt aan de voorbereiding van de energietransitie, maar het is een traject van lange adem

In 2019 presenteerde het kabinet het Klimaatakkoord. Nederland gaf hiermee invulling aan de internationale klimaatafspraken van Parijs. Daarin maakten 195 landen afspraken om de CO2 – uitstoot te verminderen en zo de wereldwijde temperatuurstijging tot 2o C te beperken. In het Klimaatakkoord staat ook dat dertig regio’s onderzoeken waar en hoe ze duurzame energie grootschalig kunnen opwekken. Iedere regio legt dit vast in een eigen Regionale Energie Strategie (RES). Holland Rijnland, waar Voorschoten deel van uitmaakt, is één van die dertig regio’s. Dertien gemeenten, twee waterschappen, de provincie, de netbeheerder en andere partijen maken plannen om in 2050 energieneutraal te zijn. 

In april verscheen de laatste versie van de RES. Daarin staat dat zo’n 88% van de uitstoot van broeikasgassen wordt veroorzaakt door energieverbruik, vooral in de gebouwde omgeving: woningen, kantoren, scholen, ziekenhuizen etc. Ook de mobiliteit kost veel energie, circa 30%. Het is dus vooral het energieverbruik dat moet veranderen. De strategie om energieneutraal te worden bestaat uit vier onderdelen: energiebesparing, electriciteit opwekken via zonnepanelen, zonnevelden en windturbines, schonere en slimmere mobiliteit (zoals electrisch rijden) en gebruik maken van duurzame warmtebronnen. 

Voor dat laatste wordt onderzocht of kan worden aangesloten op WarmtelinQ. Dat is een ondergrondse transportleiding voor warm water, die door de Gasunie in samenwerking met het Havenbedrijf Rotterdam wordt aangelegd. Via die leiding wordt restwarmte uit de Rotterdamse haven gebruikt om huizen en bedrijven in Zuid-Holland te verwarmen. Die restwarmte is afkomstig van industrieën en afvalverbranding in het havengebied. Nu blijft die restwarmte ongebruikt, maar via WarmtelinQ kan die over een groot gebied worden verspreid en kunnen huizen en bedrijven op dat net worden aangesloten.

Het college in Voorschoten wil met Leiden, Katwijk, Leiderdorp, Oegstgeest en Zoeterwoude samenwerken om aansluiting te zoeken bij WarmtelinQ. Die samenwerking is nodig, simpelweg omdat Voorschoten de warmtetransitie niet in zijn eentje kan organiseren. Het is een complexe en langdurige operatie, die alleen samen met anderen kan worden aangepakt.

Ik kreeg trouwens de laatste tijd de behoefte om alles wat ik publiceer onder de vlag van GroenLinks bij te houden, beter gezegd: bij elkaar te zetten. Hoe kan dat beter dan in een blog? Ik heb dus een nieuwe website in elkaar geschroefd, op de plek waar vroeger het Wijchers Bos prijkte. Het is allemaal te zien op fonslemmens.nl/publicaties. Ik heb alle blogs van een categorie voorzien, zodat je makkelijker kunt zoeken, en ik heb er foto’s bij geplaatst, om het geheel wat appetijtelijker te maken. Veel van wat daar staat heb je al eens gelezen, omdat het ook in onze duoblog staat. Een paar langere artikelen heb je denk ik nog niet gezien, die heb ik gepubliceerd in het kwartaalblad van onze GL-afdeling.

Ik begrijp dat mijn opruimacties jou in de problemen hebben gebracht, maar ik zal het maar ronduit zeggen: ik ga er gewoon mee door. Ik moet wel, want toen mijn moeder enkele maanden geleden kwam te overlijden, is een deel van haar huisraad en de hele administratie bij mij terecht gekomen. Ik heb alles maar zolang ergens in huis neergezet en -gelegd, maar het moet een keer opgeruimd worden. Ik verwacht allerlei oude herinneringen tegen te komen. Enig idee wie dit is?

Natuurinclusief bouwen

Vorige keer schreef ik je nog dat als ik op een onderwerp stuit waar ik niks van weet, dat ik er dan een krantenartikel over ga schrijven. Ik zoek dan eerst uit wat het is en voor het verstrijken van de deadline stuur ik een tekst op die de krant bereid is te publiceren. Ik stuur dat overigens niet naar de krant, maar naar één van onze fractieleden, die over de communicatie gaat, en als hij het goedkeurt stuurt hij het naar de krant. Tot nu toe gaat dat steeds goed, d.w.z. alles wat ik schrijf komt ongecensureerd in ons lokale sufferdje terecht.

En zo kwam het dat ik je nu alles kan vertellen over natuurinclusief bouwen. De tekst van het krantenartikel is nog niet gepubliceerd, jij hebt de primeur! Hier komt het.

Net als in veel andere plaatsen worden ook in Voorschoten de komende jaren woningen bijgebouwd. GroenLinks pleit bij al die nieuwbouwplannen voor natuurinclusief bouwen. Dat betekent dat we de natuur zoveel mogelijk een plaats geven in de woonwijken. Dat heeft veel voordelen. Groen in stedelijke gebieden geeft verkoeling als het warm is, zuivert de lucht, en vormt een leefgebied voor allerlei diersoorten.

Natuurinclusief bouwen kan op veel manieren. Een belangrijk aandeel leveren natuurlijk bomen en struiken. Die dragen bij aan het opvangen van de negatieve gevolgen van klimaatverandering. In warme perioden warmen de stedelijke gebieden extra op. Straten en gebouwen warmen in de zon veel meer op dan niet verharde oppervlakten. Daarnaast produceren wij zelf warmte door industrie, verkeer en huishoudelijke apparaten. Al die warmte wordt afgegeven aan de omgeving en blijft ook ’s avonds en ’s nachts in de wijken hangen. Bomen brengen verkoeling en veraangenamen daarmee de leefomgeving.

Bomen, struiken, bloemen en planten houden ook water vast, wat weer gunstig is voor de waterhuishouding in de stad. Dit raakt trouwens aan een ander aspect van de klimaatverandering: de kans op meer en zwaardere regenbuien en daarmee op wateroverlast in de wijken. Wat we daar zelf aan kunnen doen is de regenwaterafvoer loskoppelen van de riolering, en methodes en systemen toepassen om regenwater vast te houden en tijdelijk te bewaren, bijvoorbeeld om de tuin groen te houden, of om het grondwater op peil te houden op plekken waar dat nodig is. Het college van B&W in Voorschoten heeft hierover aan de gemeenteraad een voorstel voorgelegd, dat moet gaan gelden voor alle nieuwbouw in het dorp.

Verder levert meer groen in stad en dorp ook meer zuivere lucht op. En het is leefgebied voor allerlei diersoorten. Het is bekend, dat het niet goed gaat met de biodiversiteit. Terecht komt hier steeds meer aandacht voor. We hebben er belang bij dat vogels, bijen, insecten en andere dieren deel uitmaken van onze leefomgeving. Bloemen en planten in de openbare ruimte helpen daar bij. Want wie wil er nou niet in de natuur wonen?

Is dit een eye opener of niet! En dan had ik het belangrijkste nog niet vermeld. Er zijn bedrijven die bakstenen maken met een holletje erin, zodat mussen en gierzwaluwen daar een nestje in kunnen maken. Daar kun je er dan een paar van in je buitenmuur laten metselen, dus tussen de andere bakstenen. Je moet er op komen.

Intussen teken ik vrolijk verder.

Een gewone, normale premier

Weet je wat ik vreselijk dom vind? Als iemand tegen je zegt: “Positie Omtzigt: andere functie”, dat je dat dan opschrijft. Want wat je opschrijft is later altijd terug te vinden. Zoiets moet je gewoon in je geheugen opslaan. En weet je wat ik nog dommer vind? Dat je met die tekst open en bloot doodleuk over het Binnenhof loopt te wandelen. Dat is zo ongeveer de meest openbare binnenplaats van Nederland. Als je gezien wilt worden moet je daar zijn. En weet je waar ik helemaal niet bij kan? Dat als je erop betrapt wordt dat je dat gezegd hebt, dat je daar dan keihard over gaat liegen, in het openbaar, voor de camera’s.

Het heeft mij ook iets gedaan, moet ik je zeggen. Ik volg het politieke nieuws niet meer, ik houd niet bij wat er in de kabinetsformatie gebeurt, en als er een politieke commentator op TV verschijnt, of nog erger: een politicus, dan gaat bij mij de knop om. Ik wil het niet meer weten, ik wil het niet meer horen, ik wil er ook niet meer bij horen. Ik beweer niet dat dat alleen maar komt door Rutte, maar ik zou toch wel graag een gewone, normale premier aan het roer willen hebben, in plaats van een achterbakse leugenaar. Kaag lijkt mij wel wat, dat ben ik met je eens. Maar dat is waarschijnlijk te veel gevraagd, ik zie het er niet van komen.

Intussen heb ik een datum geprikt voor een vaccinatie. (Dit is bedoeld als een woordspeling, maar erg geslaagd is hij niet geloof ik). Twee data eigenlijk, eind april en begin juni. Volgens mij hebben de farmaceuten een truc bedacht om eens flink te gaan verdienen aan de pandemie: niet één prik maar twee, dan kun je twee keer vangen voor één vaccinatie. C. was uitgenodigd een shot AstraZenica in ontvangst te nemen, maar zij heeft bedankt voor de eer. De mededeling dat de kans dat je er iets ernstigs aan overhoudt heel klein is, heeft haar niet overtuigd. Ze wacht de verdere ontwikkelingen af, en ik geef haar geen ongelijk.

Weet je wat dat is, natuurinclusief bouwen? Sinds ik in de gemeentepolitiek zit (maar niet heus) kom ik steeds meer nieuwe termen tegen, die voor mijn doorgewinterde collega’s heel normaal zijn, maar voor mij onbekend. Wat ik dan doe is er een krantenartikel over schrijven, zodat ik mijzelf dwing om uit te zoeken wat het is en mij dan geroepen voel het ook aan anderen uit te leggen. Dan hoop ik maar dat er lezers zijn die dat nuttig vinden. Het zou zomaar kunnen dat ik je in een volgende blog eens haarfijn uit de doeken ga doen wat natuurinclusief bouwen inhoudt.

Nog een weetje: wist je dat je met zonnepanelen ook een statement kunt maken?

Zuinig met water

18-2-2021

“Ik drink regelmatig kraanwater. Het is er altijd, er komt nooit geen water uit de kraan. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar dat is het natuurlijk niet. Al jaren horen wij dat het grondwaterpeil in Nederland te laag is, en grondwater is een belangrijke bron van drinkwater. De laatste tijd gaat het weer wat beter. Er is dit najaar de nodige regen gevallen, en ook de sneeuw in februari heeft geholpen om de tekorten aan te vullen. Maar er is meer nodig, niet meer regen en sneeuw, maar meer duurzame maatregelen om de watervoorziening op peil te houden. De opwarming van de aarde heeft de afgelopen jaren tot periodes van droogtes geleid. Regenval helpt wel wat, maar het is eigenlijk een druppel op een gloeiende plaat.

Ons land is beroemd om zijn strijd tegen het water. Een deel van het land ligt onder de zeespiegel. Wij zijn goed in het afvoeren van water naar de rivieren en naar de zee, om droge voeten te houden. Maar de klimaatverandering dwingt ons om iets anders aan te leren: water bewaren. We moeten nu meer gaan doen om rivierwater en regenwater op te slaan. Dat kan dan gebruikt worden in periodes van droogte. Volgens Deltares, kennisinstituut op het gebied van water en ondergrond, zijn er gebieden waar volop ruimte in de ondergrond aanwezig is om rivierwater op te slaan. De Veluwe, het grootste en hoogste zandgebied in ons land, is daar zeer geschikt voor. Via de Rijn en de Maas komt drie keer zoveel water ons land binnen dan er valt aan neerslag. Dit is zoet water dat grotendeels naar zee stroomt. We kunnen veel meer van dat water aftappen en opslaan, aldus Deltares.

Daarnaast zou het helpen als drinkwaterbedrijven minder grondwater gebruiken. Dat is weliswaar schoner en dus goedkoper te zuiveren, maar als het niet onbeperkt voorradig is, moeten we andere bronnen aanboren. Dat betekent dus meer investeren in waterzuivering.
Ook inwoners kunnen wat doen: een regenton aanschaffen en de tegels uit de tuin halen. Als we ons water beter managen, houden we genoeg over voor droge tijden.”

Mijn column mag maximaal 350 woorden beslaan. Dat is best kort, zeker als je wereld omspannende problemen wilt bespreken. Misschien moet ik gaan onderhandelen over meer plek in de krant?